Mùa khô tại các vùng trồng cà phê trọng điểm thường diễn ra khắc nghiệt với nền nhiệt độ cao và độ ẩm không khí xuống thấp. Đây là giai đoạn sinh lý mang tính bước ngoặt đối với cây cà phê, quyết định trực tiếp đến sự phân hóa mầm hoa, tỷ lệ đậu quả và năng suất cuối vụ. Đối với nhà nông, chăm sóc cà phê mùa khô không chỉ đơn thuần là việc tưới nước mà là một cuộc chạy đua về kỹ thuật để giúp cây vượt qua trạng thái căng thẳng (stress) của thời tiết, duy trì bộ lá xanh và nuôi dưỡng mầm hoa khỏe mạnh. Làm thế nào để cây không bị suy kiệt, hoa nở tập trung và trái non không bị rụng sinh lý? Bài viết dưới đây sẽ phân tích sâu các biện pháp kỹ thuật từ quản lý nước, dinh dưỡng đến bảo vệ thực vật nhằm tối ưu hóa năng suất cho vụ mùa tới.

Đặc điểm sinh lý và thách thức của cây cà phê trong mùa khô

Mùa khô đóng vai trò như một bộ lọc tự nhiên, chuyển đổi cây cà phê từ giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng sang giai đoạn sinh trưởng sinh thực. Trong thời gian này, sự thiếu hụt nước tạm thời là yếu tố cần thiết để kích thích mầm hoa phân hóa hoàn toàn. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc “siết nước” để ủ mầm hoa và việc để cây bị kiệt quệ vì hạn hán là rất mong manh.

Khi độ ẩm đất sụt giảm quá mức giới hạn, cây cà phê sẽ phản ứng bằng cách đóng khí khổng để hạn chế thoát hơi nước, dẫn đến quá trình quang hợp bị ngưng trệ. Nếu tình trạng này kéo dài mà không có sự can thiệp kỹ thuật, cây sẽ bắt đầu rụng lá già, cành dự trữ bị khô teo (hiện tượng chết cành). Nghiêm trọng hơn, nếu mầm hoa chưa phát triển đầy đủ mà gặp nước tưới không đúng cách hoặc mưa trái mùa, hoa sẽ nở không thoát, dẫn đến hiện tượng hoa chanh, hoa khế, không thể thụ phấn và đậu quả. Do đó, mục tiêu tối thượng của việc chăm sóc trong giai đoạn này là duy trì sức sống của cây ở mức ổn định, đảm bảo bộ rễ vẫn hoạt động tốt trong tầng đất sâu để sẵn sàng hấp thu dinh dưỡng khi được cung cấp nước.

Chiến lược tưới nước khoa học: Yếu tố quyết định thành bại

Nước được ví như “mệnh lệnh” khởi động mùa vụ mới. Việc tưới nước đúng kỹ thuật không chỉ giúp hoa nở đồng loạt mà còn quyết định tỷ lệ đậu trái. Quy trình này cần được thực hiện dựa trên sự quan sát tỉ mỉ các dấu hiệu sinh lý của cây.

Xác định thời điểm tưới nước lần đầu (Tưới bung hoa)

Sai lầm phổ biến nhất của nhiều nhà vườn là tưới nước theo lịch cố định hoặc tưới quá sớm khi thấy cây vừa chớm héo. Tưới quá sớm khi mầm hoa ở các đốt cành chưa phát triển đến giai đoạn “mỏ sẻ” hoặc “đầu vòi voi” sẽ khiến hoa nở lác đác, không tập trung. Điều này gây khó khăn rất lớn cho việc thu hoạch sau này vì trái sẽ chín không đều.

Thời điểm tưới nước lần đầu lý tưởng là khi quan sát thấy các mầm hoa đã chuyển từ dạng ngủ sang dạng mỏ sẻ, có màu trắng ngà hoặc vàng sáng rực rỡ ở hầu hết các đốt cành. Lúc này, lá cây có biểu hiện héo rũ vào ban ngày nhưng vẫn có thể tươi lại vào ban đêm. Khi tưới đủ nước vào thời điểm này, áp suất thẩm thấu trong cây thay đổi đột ngột sẽ kích thích hoa bung nở đồng loạt chỉ sau 7 đến 10 ngày. Tại các vùng Tây Nguyên, thời điểm này thường rơi vào sau Tết Nguyên đán, nhưng cần linh hoạt tùy theo diễn biến thời tiết thực tế của từng năm.

Kỹ thuật tưới và định lượng nước phù hợp

Lượng nước tưới cho mỗi gốc cà phê kinh doanh cần đảm bảo thấm sâu xuống tầng đất từ 40 đến 50cm, nơi tập trung phần lớn rễ hút dinh dưỡng. Với phương pháp tưới gốc truyền thống, lượng nước khuyến cáo dao động từ 400 đến 600 lít/gốc tùy vào độ lớn của tán cây và cấu trúc đất. Chu kỳ tưới thường cách nhau 20 đến 25 ngày.

Đối với các vườn áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm (tưới nhỏ giọt hoặc phun mưa cục bộ), lượng nước có thể giảm đi nhưng tần suất tưới cần dày hơn để duy trì độ ẩm đất ổn định khoảng 70-80%. Điều quan trọng là tránh tình trạng “tưới đuổi”, tức là tưới đợt sau khi đất chưa kịp khô hoặc tưới quá trễ khi cây đã suy kiệt. Nước tưới cần được phân bổ đều khắp vùng rễ tích cực, tránh xói mòn đất mặt làm trơ rễ tôm.

Quy trình dinh dưỡng: Bón phân đón hoa và nuôi quả non

Mùa khô là lúc cây cà phê có nhu cầu dinh dưỡng rất cụ thể để phục vụ hai mục đích chính: hồi phục sức khỏe sau thu hoạch và cung cấp năng lượng cho quá trình ra hoa, đậu quả. Việc bón phân cần tuân thủ nguyên tắc “đúng lúc – đúng loại” để tránh lãng phí và gây hại cho cây.

Bón phân đợt 1: Thúc hoa và phục hồi bộ lá

Ngay trong đợt tưới nước thứ nhất hoặc thứ hai, khi cây bắt đầu bung hoa và đâm chồi mới, nhà nông cần cung cấp ngay nguồn dinh dưỡng dễ hấp thu. Công thức phân bón trong giai đoạn này nên ưu tiên hàm lượng Đạm (N) và Lân (P) cao. Đạm giúp cây nhanh chóng hồi phục bộ lá, tăng diện tích quang hợp để tổng hợp chất hữu cơ. Lân đóng vai trò then chốt trong việc kích thích hệ rễ mới phát triển và cung cấp năng lượng cho quá trình nở hoa, thụ phấn.

Bên cạnh các yếu tố đa lượng, các yếu tố trung vi lượng (TE) là chìa khóa để tăng tỷ lệ đậu quả. Đặc biệt là Bo và Kẽm. Bo giúp tăng sức sống của hạt phấn và kéo dài ống phấn, đảm bảo quá trình thụ tinh diễn ra thuận lợi, hạn chế rụng hoa. Kẽm giúp cây chịu hạn tốt hơn và hỗ trợ quá trình quang hợp. Bà con nên sử dụng các loại phân NPK phức hợp chuyên dùng cho mùa khô hoặc phối trộn phân đơn theo tỷ lệ cân đối, kết hợp với phân hữu cơ để tăng độ đệm cho đất.

Bón phân đợt 2 và 3: Nuôi trái non và chống rụng sinh lý

Bước vào giai đoạn giữa và cuối mùa khô, khi trái non đã hình thành và đạt kích thước bằng hạt tiêu, nhu cầu dinh dưỡng của cây chuyển dịch sang nuôi trái. Lúc này, nếu thiếu dinh dưỡng, cây sẽ tự đào thải trái non (rụng sinh lý) để bảo vệ thân mẹ.

Trong các đợt tưới tiếp theo, cần duy trì lượng Đạm và tăng dần tỷ lệ Kali. Kali giúp vận chuyển chất dinh dưỡng về nuôi trái, làm trái chắc, giảm tỷ lệ rụng. Lưu ý rằng việc bón phân trong mùa khô phải luôn đi kèm với tưới nước. Tuyệt đối không bón phân khi đất khô hoặc không đủ nước để hòa tan phân, vì nồng độ muối cao trong phân bón có thể gây cháy rễ tôm, làm cây vàng lá và suy kiệt nhanh chóng. Việc bổ sung thêm các axit amin hoặc dịch trích từ rong biển thông qua phun qua lá cũng là giải pháp hỗ trợ đắc lực giúp cây giảm stress nhiệt trong những ngày nắng nóng đỉnh điểm.

Kỹ thuật tỉa cành, tạo tán: Giảm áp lực cho cây

Nhiều người quan niệm rằng không nên đụng dao kéo vào cây trong mùa khô vì sợ cây mất nhựa. Tuy nhiên, thực tế chứng minh rằng việc tỉa cành hợp lý là biện pháp “chia lửa” giúp cây tồn tại qua mùa hạn.

Một cây cà phê mang trên mình quá nhiều cành vô hiệu (cành tăm, cành nhớt, cành khô, chồi vượt) sẽ tiêu tốn một lượng nước và dinh dưỡng khổng lồ một cách vô ích. Việc cắt bỏ triệt để những cành này giúp cây tập trung nguồn lực nuôi dưỡng các cành quả và chùm quả non. Thao tác tỉa cành nên thực hiện ngay sau khi thu hoạch và có thể tỉa sửa nhẹ nhàng trong suốt mùa khô.

Kỹ thuật tạo tán cần hướng đến việc tạo độ thông thoáng cho vườn cây. Ánh sáng cần lọt được vào bên trong tán để kích thích các mầm ngủ phát triển thành cành dự trữ cho năm sau. Đồng thời, tán cây thông thoáng sẽ hạn chế nơi trú ẩn của các loài sâu bệnh hại nguy hiểm. Đối với những vườn cây già cỗi, việc cưa đốn cải tạo hoặc nuôi chồi thay thế cũng nên được tiến hành ngay từ đầu mùa khô để chồi non có thời gian sinh trưởng.

Quản lý dịch hại và bảo vệ hệ rễ trong điều kiện khô hạn

Mùa khô là điều kiện lý tưởng cho sự bùng phát của các nhóm côn trùng chích hút và nấm bệnh vùng rễ. Nếu lơ là cảnh giác, công sức chăm sóc cả năm có thể đổ sông đổ bể.

Đối tượng nguy hiểm nhất trong giai đoạn này là rệp sáp. Chúng phát triển mạnh trong điều kiện nóng ẩm, bám vào chùm hoa và cuống quả non để chích hút nhựa, làm khô chùm hoa và rụng quả hàng loạt. Rệp sáp thường cộng sinh với kiến đen và được bao bọc bởi lớp sáp trắng khó thấm nước, do đó việc phòng trừ gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, mọt đục cành, nhện đỏ và tuyến trùng rễ cũng là những mối đe dọa thường trực.

Biện pháp phòng trừ hiệu quả nhất là áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Cần thăm vườn thường xuyên để phát hiện sớm các ổ dịch. Khi mật độ sâu hại thấp, có thể sử dụng các biện pháp thủ công như cắt bỏ cành bệnh. Khi cần thiết phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, nên ưu tiên các hoạt chất sinh học hoặc các loại thuốc có tính lưu dẫn, thấm sâu để ít ảnh hưởng đến thiên địch. Khi phun thuốc trừ rệp sáp, cần pha thêm chất bám dính và phun kỹ vào các kẽ chùm quả, vùng rễ. Đặc biệt, việc bảo vệ hệ rễ khỏi tuyến trùng và rệp sáp rễ là cực kỳ quan trọng, vì bộ rễ khỏe mới giúp cây hút nước và dinh dưỡng để chống chịu hạn.

Giải pháp canh tác bền vững: Che phủ và giữ ẩm đất

Giữa bối cảnh biến đổi khí hậu, việc giữ ẩm cho đất không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà là yêu cầu bắt buộc để canh tác bền vững. Đất trần, không có thảm phủ thực vật sẽ bị nung nóng dưới ánh mặt trời, làm bốc hơi nước nhanh chóng và tiêu diệt hệ vi sinh vật có lợi.

Nhà nông cần tận dụng triệt để các phụ phẩm nông nghiệp như vỏ trấu, rơm rạ, thân cây ngô, vỏ cà phê hoặc cỏ dại đã phát quang để tủ gốc. Lớp che phủ này nên dày từ 10-15cm và cách gốc khoảng 20cm để tránh nấm bệnh tấn công cổ rễ. Thảm thực vật này có tác dụng như một lớp “áo giáp”, giúp nhiệt độ đất luôn ổn định, giảm bốc thoát hơi nước và khi phân hủy sẽ trở thành nguồn phân hữu cơ quý giá. Bên cạnh đó, việc trồng xen các loại cây che bóng, cây chắn gió hoặc trồng cỏ vetiver, muồng hoa vàng trong vườn cũng giúp cải thiện tiểu khí hậu, giữ ẩm độ không khí cao hơn, giúp cây cà phê “dễ thở” hơn trong những ngày nắng gắt.

Chăm sóc cà phê mùa khô là một quy trình kỹ thuật liên hoàn, đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc về sinh lý cây trồng và sự linh hoạt trong ứng biến với thời tiết. Từ việc canh chỉnh thời điểm tưới nước “đúng điểm rơi” để hoa bung đều, đến việc cung cấp dinh dưỡng cân đối và quản lý dịch hại chặt chẽ, mỗi tác động đều ảnh hưởng đến năng suất cuối cùng. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật không chỉ giúp nhà nông bảo vệ thành quả lao động mà còn xây dựng nền tảng cho vườn cà phê khỏe mạnh, bền vững, đủ sức ứng phó với những thách thức ngày càng lớn của biến đổi khí hậu.

AGRILAS – Đối tác tin cậy của nhà phân phối trên toàn quốc.

📞 Hotline: 02723.759.860 – 0833.715.983

🌐 Website: agrilas.com

✉ Email: agrilasjsc@gmail.com

📍 Lô F13, Đường Số 5, KCN Đức Hoà III – Hồng Đạt, Xã Đức Lập, Tỉnh Tây Ninh